Pokrzywka leczenie

Najważniejsze w skrócie

• Bąbel żyje krócej niż dobę. Pojedynczy wykwit blednie i znika po kilku lub kilkunastu godzinach, nie zostawiając śladu. Jeżeli ten sam bąbel utrzymuje się dłużej niż dobę, piecze zamiast swędzieć albo zostawia siniec, obraz przestaje pasować do pokrzywki i wymaga oceny dermatologa.
• Granica sześciu tygodni dzieli dwa plany leczenia. Krótsze wysiewy to postać ostra, która zwykle wygasa razem z infekcją. Objawy trwające dłużej opisuje się jako pokrzywkę przewlekłą i prowadzi miesiącami, z regularną oceną skuteczności.
• Alergen znajduje się rzadziej, niż zakłada pacjent. W pokrzywce przewlekłej spontanicznej u większości chorych nie udaje się wskazać zewnętrznego wyzwalacza, dlatego szerokie panele przeciwciał IgE zamawiane na własną rękę zwykle nie zmieniają postępowania.
• Preparaty pierwszej generacji to osobna półka. Hydroksyzyna i klemastyna figurują w rejestrze URPL wyłącznie w kategorii Rp, wyraźnie usypiają i nie są dziś podstawą leczenia przewlekłego.
• Obrzęk gardła zmienia całą sytuację. Bąble z obrzękiem warg, języka albo gardła, dusznością lub zasłabnięciem to nie temat na teleporadę, tylko telefon pod numer 112.

Kategorie dostępności preparatów podajemy za Rejestrem Produktów Leczniczych prowadzonym przez URPL. Dawek nie podajemy, ponieważ ustala je lekarz po zebraniu wywiadu.

Możliwe przyczyny

Wspólny mianownik jest jeden: komórki tuczne w skórze uwalniają histaminę, naczynia stają się przepuszczalne i w skórze właściwej powstaje przejściowy obrzęk, czyli bąbel. Kiedy ten sam proces zajdzie głębiej, w tkance podskórnej, zamiast bąbla pojawia się rozlany obrzęk powiek, warg albo dłoni, nazywany obrzękiem naczynioruchowym. Bąbel swędzi, obrzęk głęboki częściej piecze i utrzymuje się dłużej.

To, co uruchamia komórki tuczne, zależy od postaci choroby.

• Infekcja. U dzieci najczęstszy powód nagłego wysiewu. Bąble potrafią wyjść kilka dni po banalnym zakażeniu górnych dróg oddechowych i wygasają wraz z nim.
• Leki. Niesteroidowe leki przeciwzapalne, w tym kwas acetylosalicylowy i ibuprofen, potrafią wywołać wysiew albo nasilić już istniejący, nawet gdy nie były pierwotną przyczyną. Osobną grupą są antybiotyki beta-laktamowe.
• Pokarm. Reakcja jest powtarzalna i szybka, zwykle w ciągu minut do dwóch godzin po zjedzeniu tego samego produktu. Bąble pojawiające się co kilka dni bez związku z jedzeniem rzadko mają tło pokarmowe.
• Jad owadów błonkoskrzydłych. Pokrzywka poza miejscem użądlenia wymaga pilnej oceny, ponieważ zapowiada ryzyko cięższej reakcji przy kolejnym kontakcie. Opisaliśmy to przy alergii na jad osy.
• Bodźce fizyczne. Dermografizm daje bąble wzdłuż zadrapania albo pod paskiem od torby. Postać cholinergiczna wychodzi drobnymi wykwitami po wysiłku, gorącej kąpieli i stresie. Pokrzywka z zimna ujawnia się po wejściu do wody i bywa niebezpieczna przy zanurzeniu całego ciała.
• Tło autoimmunologiczne. W pokrzywce przewlekłej spontanicznej u części chorych wykrywa się autoprzeciwciała pobudzające komórki tuczne, częściej też współistnieją choroby tarczycy.

Czynniki nasilające działają niezależnie od przyczyny. Alkohol, przegrzanie, gorąca kąpiel, ciasna odzież, gorączka i niewyspanie potrafią zaostrzyć wysiewy u osoby, która poza tym ma chorobę pod kontrolą. Podobny efekt ma stres, choć sam go nie wywołuje. U osób z alergią całoroczną wysiewy pokrzywki czasem nakładają się na objawy ze strony nosa, co myli obraz i zwykle wymaga rozdzielenia obu wątków przez lekarza.

Objawy alarmowe: kiedy pilnie do lekarza

Osobno wygląda sytuacja, która nie jest nagła, ale też nie powinna czekać tygodniami. Pilnej wizyty wymaga obraz, w którym pojedynczy wykwit utrzymuje się w tym samym miejscu dłużej niż dobę, boli albo piecze zamiast swędzieć i zostawia po sobie sinawe przebarwienie. Taki przebieg nasuwa podejrzenie zapalenia naczyń przebiegającego z pokrzywką, a rozstrzyga o tym badanie dermatologiczne i czasem wycinek skóry. Do tej samej grupy należą bąble z gorączką, bólem stawów i złym samopoczuciem ogólnym.

Co możesz zrobić samodzielnie

• Chłodne, wilgotne okłady na miejsca wysiewu. Zimno obkurcza naczynia i tłumi świąd na kilkanaście minut, co często wystarcza, żeby przestać drapać.
• Letni prysznic zamiast gorącej kąpieli, przewiewna bawełna zamiast obcisłej odzieży, chłodniejsza sypialnia na noc.
• Odstawienie alkoholu na czas wysiewów. To jeden z najczęstszych i najłatwiejszych do usunięcia czynników zaostrzających.
• Wstrzymanie się z lekami przeciwbólowymi z grupy niesteroidowych, jeżeli wysiew wystąpił po ich zażyciu, do czasu oceny przez lekarza.
• Dziennik objawów: data, godzina pojawienia się i zniknięcia bąbli, nasilenie świądu, posiłki, leki, wysiłek, temperatura otoczenia.
• Preparat przeciwhistaminowy drugiej generacji z małego opakowania dostępnego bez recepty, jeżeli wysiew jest łagodny i ograniczony.

Żel z dimetindenem figuruje w rejestrze jako preparat bez recepty i bywa używany miejscowo na ograniczony obszar skóry. Nie zastąpi leczenia doustnego przy rozsianych bąblach, a miejsc posmarowanych nie należy wystawiać na słońce. Maści z glikokortykosteroidem nie mają zastosowania w pokrzywce, bo wykwit i tak zniknie samoistnie szybciej, niż preparat zdąży zadziałać.

Jak wygląda diagnostyka

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie. Lekarz pyta o czas życia pojedynczego bąbla, o to, czy zostaje po nim ślad, o obecność obrzęku głębokiego, o leki przyjęte w ostatnich dobach i o okoliczności wysiewu. Odpowiedzi z dziennika porządkują ten obraz szybciej niż jakiekolwiek badanie z krwi.

Przy podejrzeniu pokrzywki indukowanej wykonuje się próby prowokacyjne w warunkach ambulatoryjnych: test z kostką lodu przy podejrzeniu postaci z zimna, próbę wysiłkową przy postaci cholinergicznej, kontrolowane drażnienie skóry przy dermografizmie. Wynik dodatni od razu wskazuje bodziec, którego trzeba unikać.

Badania w kierunku chorób tarczycy mają sens w postaci przewlekłej, ponieważ współistnieją częściej niż w populacji ogólnej. Oznaczanie swoistych przeciwciał IgE i testy skórne przydają się wtedy, gdy wywiad wskazuje konkretny pokarm albo jad owada. Przy wysiewach bez takiego związku szeroki panel częściej wprowadza zamieszanie, niż pomaga, bo dodatni wynik oznacza uczulenie, a nie przyczynę bąbli. Wycinek skóry pobiera się przy podejrzeniu zapalenia naczyń.

Leczenie: dostępne opcje

Zestawienie ma charakter informacyjny. Dawek i schematu nie podajemy, ponieważ zależą od wieku, chorób współistniejących i pozostałych przyjmowanych leków, a ustala je lekarz.

Kolejność ma znaczenie praktyczne. Steryd doustny działa szybko i kusi, ale użyty wielokrotnie przynosi więcej szkody niż pożytku, dlatego traktuje się go jako krótkie przerwanie ciężkiego zaostrzenia, a nie jako sposób prowadzenia choroby. Efekt leku przeciwhistaminowego ocenia się po kilku tygodniach regularnego stosowania, nie po dwóch dniach. Kiedy do pokrzywki dołączają objawy ze strony oskrzeli, plan leczenia rozszerza się o osobną ścieżkę opisaną przy astmie i jej leczeniu.

Czego unikać: najczęstsze błędy

• Tabletka dopiero po wysiewie. Lek przeciwhistaminowy zapobiega powstawaniu bąbli, a nie usuwa tych, które już są. Przyjmowany doraźnie sprawia wrażenie nieskutecznego.
• Odstawienie po dwóch spokojnych dniach. Brak wysiewów w trakcie leczenia oznacza, że leczenie działa, a nie że choroba minęła. O momencie odstawienia decyduje lekarz.
• Dieta eliminacyjna na własną rękę. Wykluczanie kolejnych produktów bez potwierdzonego związku czasowego kończy się ubogim jadłospisem i tym samym nasileniem objawów.
• Sięganie po preparat pierwszej generacji, bo mocniejszy. Silniejsza sedacja nie oznacza lepszej kontroli bąbli, a przekłada się na senność i gorszą reakcję za kierownicą, o czym piszemy przy lekach antyhistaminowych a prowadzeniu auta.
• Gorąca kąpiel na świąd. Przynosi ulgę na kilka minut i nasila wysiew w ciągu następnej godziny.
• Wizyta bez zdjęć i bez dziennika. Skóra w gabinecie bywa czysta, a opis z pamięci gubi najważniejszą informację, czyli czas życia pojedynczego bąbla.

W ciąży i u dzieci decyzja o leczeniu należy do lekarza także wtedy, gdy preparat figuruje w rejestrze jako dostępny bez recepty. Kwestię ciąży rozwijamy przy lekach na katar sienny w ciąży, a odrębności wieku dziecięcego przy tekście o tym, co podać dziecku przy alergii.

Pytania, które dostajemy najczęściej