Start › Alergia sezonowa › Brzoza
Alergen wiosny
Alergia na brzozę objawy
Brzoza daje w Polsce najostrzejszy sezon ze wszystkich drzew: krótki, gwałtowny i zwykle wyraźnie cięższy niż to, co ta sama osoba przechodzi latem przy trawach. Poniżej typowy obraz objawów, terminy pylenia, powód, dla którego surowe jabłko zaczyna drapać w gardle, i granica, za którą sprawa wymaga lekarza.
Jak wygląda uczulenie na pyłek brzozy
Uczulenie na brzozę daje wodnisty katar, serie kichnięć liczone w kilkunastu z rzędu, zatkany nos oraz bardzo nasilony świąd i łzawienie oczu, a wszystko to skupione w kwietniu i pierwszych dniach maja. Charakterystyczne jest przesunięcie ciężaru na oczy: przy brzozie pacjenci częściej mówią o piasku pod powiekami i obrzęku powiek niż o samym katarze.
Pozostałe objawy z tego zestawu zna każdy alergik: świąd podniebienia i wewnątrz uszu, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, chrząkanie, pokasływanie i uczucie ciągłego zmęczenia wynikające z oddychania ustami przez całą noc. U części osób w tym samym okresie pojawia się suchy kaszel nasilający się po wieczornym powrocie do domu, i ten objaw wymaga już osobnej uwagi.
Sezon układa się w Polsce tak: pierwsze ziarna od początku kwietnia, szczyt zwykle między 15 kwietnia a 5 maja, wygaszanie do połowy maja. Na południu kraju całość przesuwa się o kilka dni w przód, na Warmii, Mazurach i Podlasiu o blisko dwa tygodnie w tył. Daty dla swojej okolicy sprawdzisz w kalendarzu pylenia dla Twojego regionu.
Trzy tygodnie brzozy potrafią wykończyć bardziej niż dwa miesiące traw, bo dawka pyłku jest skoncentrowana w krótkim oknie.
Jest jeszcze cecha, która myli pacjentów: brzoza nie pyli tak samo co roku. Drzewa tego gatunku mają skłonność do naprzemienności, więc po sezonie obfitym przychodzi zwykle słabszy. Rok, w którym objawy były znośne, nie oznacza więc, że uczulenie ustąpiło.
Objawy wcześniejsze niż kwiecień to nie zawsze brzoza. Olcha i leszczyna należą do tej samej rodziny i mają zbliżone białka uczulające, przez co u osoby uczulonej na brzozę objawy potrafią ruszyć już w lutym. To jeden sezon rozciągnięty na trzy gatunki, a nie trzy osobne alergie, co opisaliśmy szerzej przy alergii sezonowej.
Skąd bierze się siła akurat tego pyłku
Brzoza produkuje ogromne ilości bardzo lekkiego pyłku, który wiatr przenosi na dziesiątki kilometrów, a jej główne białko uczulające wywołuje silną odpowiedź układu odpornościowego u dużej części alergików. Do tego dochodzi kumulacja: wszystkie drzewa w regionie kwitną niemal jednocześnie, więc stężenia w szczycie są wielokrotnie wyższe niż przy innych taksonach.
Ziarno pyłku brzozy ma około dwudziestu mikrometrów, czyli jest na tyle małe, że utrzymuje się w powietrzu godzinami i wnika głęboko w drogi oddechowe. Brak brzóz w najbliższej okolicy niczego nie zmienia, bo pyłek przywędruje z lasów oddalonych o kilkadziesiąt kilometrów. Stąd sytuacja, w której mieszkaniec centrum miasta ma w kwietniu gorzej niż mieszkaniec wsi.
Główne białko uczulające brzozy należy do grupy białek obronnych roślin, które w bardzo podobnej postaci występują też w owocach i warzywach. Układ odpornościowy osoby uczulonej rozpoznaje je jako to samo, i tak powstaje zespół alergii jamy ustnej: po ugryzieniu surowego jabłka pojawia się mrowienie i świąd warg, języka, podniebienia i gardła, czasem obrzęk warg, zwykle ustępujący w kilkanaście minut.
- Najczęściej wywołują to surowe jabłko, gruszka, brzoskwinia, czereśnia, śliwka, kiwi, marchew, seler naciowy i korzeniowy oraz orzech laskowy i migdał.
- Obróbka termiczna zwykle znosi reakcję, ponieważ białka tej grupy są wrażliwe na ciepło. Szarlotka bywa tolerowana przez osobę, która nie zje surowego jabłka, a gotowana marchew nie sprawia problemu.
- Objawy nasilają się w sezonie pylenia i słabną poza nim, dlatego to samo jabłko potrafi być kłopotliwe w kwietniu, a neutralne w listopadzie.
- Orzech laskowy i soja są wyjątkiem. U pojedynczych osób reakcja na te produkty wychodzi poza jamę ustną i przyjmuje postać ogólnoustrojową, więc każde objawy spoza ust wymagają oceny lekarza.
Pełną listę produktów reagujących krzyżowo i zasady, według których ustala się zakres eliminacji, rozpisaliśmy osobno w tekście o alergii krzyżowej między jabłkiem a brzozą.
Co ten obraz zmienia w codziennym planie
Krótki i gwałtowny sezon brzozy premiuje przygotowanie zamiast reagowania. Ponieważ od pierwszych ziaren do szczytu mija zaledwie dwa tygodnie, leczenie rozpoczęte w połowie kwietnia zwykle goni objawy, zamiast im wyprzedzać drogę.
Praktycznie: konsultację lepiej umówić na przełomie marca i kwietnia, a plan na sezon ustalić raz, zamiast improwizować w najgorszym tygodniu. Jeżeli kalendarz na to pozwala, sprawy wymagające skupienia lepiej przenieść na inny termin, bo świąd oczu i niewyspanie odbijają się na koncentracji równie mocno jak sam katar.
Dobór preparatu należy do lekarza i zależy od tego, które objawy dominują. Dla orientacji: doustne leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, czyli cetyryzyna, lewocetyryzyna, loratadyna, desloratadyna, bilastyna i feksofenadyna, figurują w Rejestrze Produktów Leczniczych zarówno jako preparaty bez recepty, jak i w kategorii Rp, w zależności od opakowania. Rupatadyna i montelukast występują wyłącznie w kategorii Rp. Wśród kropli do oczu preparaty z kwasem kromoglikanowym są w rejestrze w większości dostępne bez recepty, azelastyna w preparatach jednoskładnikowych do oczu i do nosa również, natomiast jej połączenia z flutykazonem w aerozolu do nosa wydawane są wyłącznie z przepisu lekarza; olopatadyna do oczu w większości pozycji także wymaga recepty. Aerozole do nosa z mometazonem mają preparaty w obu kategoriach, a flutykazon niemal w całości wydawany jest z przepisu lekarza.
Kategorie dostępności podajemy za Rejestrem Produktów Leczniczych prowadzonym przez URPL, sprawdzane pojedynczo dla każdej substancji. Nie podajemy dawek ani schematów przyjmowania.
Jeżeli w kwietniu korzystasz z leczenia wziewnego, ustal jego kontynuację przed startem sezonu, a nie w trakcie. Odstawienie leczenia przeciwzapalnego na kilka tygodni w szczycie ekspozycji jest jednym z częstszych powodów zaostrzeń. Szczegóły opisaliśmy przy przedłużeniu recepty na sterydy wziewne.
E-recepta po konsultacji
Odbierz e-receptę bez wychodzenia z domu
Konsultacja odbywa się na podstawie formularza z wywiadem medycznym, bez wideorozmowy o ustalonej godzinie. Cztery kroki, w praktyce kilkanaście minut Twojego czasu.
Opisujesz objawy
Od kiedy trwają, w których miesiącach wracają, co je nasila i jak wpływają na sen. Podajesz choroby przewlekłe i wszystkie przyjmowane leki, także te bez recepty.
Opłacasz konsultację
59 zł za konsultację lekarską. Płatność BLIK, kartą lub przez Link. Opcjonalnie realizacja ekspresowa za dodatkową opłatą.
Lekarz ocenia wniosek
Weryfikuje historię leczenia w Internetowym Koncie Pacjenta, sprawdza przeciwwskazania i interakcje. Gdy czegoś brakuje, prosi o dokumentację.
Odbierasz decyzję
Przy decyzji pozytywnej kod e-recepty przychodzi na e-mail i jest widoczny w koncie pacjenta. Zrealizujesz go z numerem PESEL w dowolnej aptece w Polsce.
Kiedy objawy wymagają lekarza
Konsultacji wymagają objawy, które nie ustępują mimo leczenia, wybudzają w nocy albo schodzą do oskrzeli, a także każda reakcja pokarmowa wykraczająca poza jamę ustną. Duszność, świszczący oddech i ucisk w klatce piersiowej wychodzą poza obraz kataru siennego.
Zadzwoń pod numer 112, nie umawiając konsultacji, gdy pojawia się:
- narastająca duszność, świszczący oddech albo mowa przerywana na pojedyncze słowa,
- obrzęk warg, języka lub gardła, chrypka i trudność z przełykaniem,
- sinienie warg albo opuszek palców,
- uogólniona pokrzywka z zawrotami głowy, zasłabnięciem lub wymiotami,
- objawy po zjedzeniu orzecha laskowego lub produktu sojowego pojawiające się poza jamą ustną,
- u dziecka przyspieszony oddech, zaciąganie przestrzeni między żebrami, senność albo niechęć do picia.
Przepisaną wcześniej ampułkostrzykawkę z adrenaliną podaje się bezzwłocznie, jeszcze przed telefonem po pomoc.
Poza stanami nagłymi jest obszar spraw pilnych, ale nie natychmiastowych. Umów konsultację w ciągu kilku dni, gdy w kwietniu pojawia się duszność wysiłkowa, której wcześniej nie było, gdy suchy kaszel wybudza Cię nad ranem, gdy objawy oczne uniemożliwiają prowadzenie auta albo gdy dotychczasowe leczenie przestało wystarczać. Progi dotyczące oddechu rozpisaliśmy przy duszności w alergii.
Osobno: pierwszego rozpoznania astmy nie da się postawić zdalnie, ponieważ opiera się ono na spirometrii, czyli badaniu czynnościowym płuc wykonywanym na miejscu. Kwalifikacja do odczulania również wymaga wcześniejszych testów skórnych albo oznaczenia swoistych przeciwciał IgE. Konsultacja online sprawdza się przy objawach sezonowych o znanym przebiegu i przy kontynuacji rozpoczętego leczenia.
Co zrobić przed następnym kwietniem
Poza sezonem masz komfort, którego w kwietniu nie będzie: czas na potwierdzenie uczulenia i na rozmowę o odczulaniu. Immunoterapia alergenowa jako jedyna metoda zmienia przebieg choroby, a kwalifikację do niej prowadzi się właśnie poza okresem pylenia.
- Potwierdź, na co reagujesz. Testy skórne punktowe albo oznaczenie swoistych IgE we krwi rozstrzygają, czy chodzi o brzozę, czy o olchę, leszczynę lub coś zupełnie innego. Bez tego planowanie sezonu opiera się na domysłach.
- Zapisz przebieg ostatniego sezonu. Daty startu, tygodnie najgorsze, co pomagało, co nie. Taka notatka skraca konsultację i zmniejsza ryzyko pomyłki w rozpoznaniu.
- Zaplanuj konsultację na przełom marca i kwietnia. Leczenie zaczęte przed pierwszymi objawami działa inaczej niż wprowadzone w szczycie.
- Ogranicz dawkę pyłku w domu. Wietrzenie po deszczu i wieczorem, mycie włosów przed snem, suszenie prania w środku, obieg zamknięty w aucie.
- Nie eliminuj pochopnie produktów z diety. Objawy z jamy ustnej po surowym jabłku zwykle nie wymagają rezygnacji z owoców w postaci przetworzonej. Zakres eliminacji ustala lekarz, bo dieta uboższa bez potrzeby ma własne koszty.
Jeżeli objawy w tym roku były cięższe niż zwykle albo pojawiły się po raz pierwszy w dorosłym życiu, nie odkładaj tego na następną wiosnę. Sezon brzozy wraca w tym samym terminie, a nieleczone zapalenie błony śluzowej nosa jest opisywane w wytycznych jako czynnik sprzyjający rozwojowi astmy. Sezon letni, który przychodzi zaraz po brzozie, opisaliśmy przy alergii na trawy.
Pytania o uczulenie na brzozę
Kiedy pyli brzoza i jak długo to trwa?
Pierwsze ziarna pojawiają się na początku kwietnia, szczyt przypada zwykle między 15 kwietnia a 5 maja, a sezon wygasa do połowy maja. Na południu Polski całość przesuwa się o kilka dni w przód, a na Warmii, Mazurach i Podlasiu o blisko dwa tygodnie w tył. Intensywna część sezonu trwa więc około trzech tygodni, znacznie krócej niż przy trawach.
Dlaczego po surowym jabłku swędzi mnie w gardle?
To zespół alergii jamy ustnej, wynikający z podobieństwa głównego białka pyłku brzozy do białek obecnych w niektórych owocach i warzywach. Układ odpornościowy rozpoznaje je jako to samo, stąd mrowienie i świąd warg, języka, podniebienia i gardła, zwykle ustępujące w kilkanaście minut. Najczęściej wywołują to surowe jabłko, gruszka, brzoskwinia, czereśnia, marchew, seler oraz orzech laskowy.
Czy po ugotowaniu te owoce nadal będą uczulać?
Zwykle nie, ponieważ białka odpowiedzialne za ten typ reakcji są wrażliwe na ciepło i tracą właściwości uczulające podczas obróbki termicznej. Osoba, która nie zje surowego jabłka, często bez problemu je szarlotkę albo mus, a gotowana marchew nie sprawia kłopotu. Wyjątkiem bywają orzech laskowy i soja, przy których reakcja rzadziej ogranicza się do jamy ustnej, dlatego zakres eliminacji ustala lekarz.
Objawy zaczęły się już w lutym. Czy to na pewno brzoza?
Niekoniecznie, ale bardzo prawdopodobnie ten sam problem. Olcha i leszczyna należą do tej samej rodziny co brzoza i mają zbliżone białka uczulające, więc osoba uczulona na brzozę reaguje zwykle także na nie. Ich pylenie zaczyna się w Polsce już pod koniec stycznia i w lutym, dlatego sezon subiektywnie ciągnie się od zimy do maja. Rozstrzygnięcie daje badanie, a nie sam kalendarz.
Czy leki na objawy alergii na brzozę są na receptę?
To zależy od konkretnego preparatu i opakowania. Cetyryzyna, lewocetyryzyna, loratadyna, desloratadyna, bilastyna i feksofenadyna figurują w rejestrze URPL zarówno bez recepty, jak i w kategorii Rp. Rupatadyna oraz montelukast występują wyłącznie w kategorii Rp. Krople do oczu z kwasem kromoglikanowym są w większości dostępne bez recepty, olopatadyna do oczu w większości pozycji wymaga recepty, a wśród aerozoli do nosa mometazon ma preparaty w obu kategoriach, natomiast flutykazon prawie wyłącznie w kategorii Rp.
Czy uczulenie na brzozę może minąć samo?
Nasilenie objawów zmienia się w czasie i bywa, że po latach słabnie, ale nie da się tego zaplanować ani przewidzieć u konkretnej osoby. Łagodniejszy sezon nie oznacza ustąpienia uczulenia, bo brzoza pyli naprzemiennie: po roku obfitym przychodzi zwykle słabszy. Jedyną metodą, która realnie zmienia przebieg choroby, jest immunoterapia alergenowa prowadzona po kwalifikacji przez alergologa.
Powiązane tematy
Brzoza rzadko jest jedynym wątkiem. Poniższe teksty rozwijają sprawy, które przy niej wracają najczęściej.
Przegląd całego zagadnienia, razem z astmą i objawami wymagającymi pilnej pomocy, znajdziesz na stronie głównej o alergii i astmie.
Autor, recenzja medyczna i źródła
- European Academy of Allergy and Clinical Immunology: dokumenty ARIA o alergicznym nieżycie nosa oraz stanowiska o immunoterapii alergenowej
- Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych: komunikaty o stężeniu pyłku brzozy w Polsce
- Global Initiative for Asthma (GINA): raport o postępowaniu w astmie i jej zapobieganiu
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności, moce i postacie preparatów
- pacjent.gov.pl: e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Nie podajemy dawek ani schematów leczenia. O rozpoznaniu, rozpoczęciu i zmianie leczenia, a także o zakresie ewentualnej eliminacji pokarmów, decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. W stanie nagłego zagrożenia życia, w tym w reakcji anafilaktycznej i w ciężkim napadzie duszności, zadzwoń pod numer 112.