Reakcja krzyżowa
Alergia krzyżowa jabłko brzoza
Gryziesz surowe jabłko i po chwili drapie w gardle, mrowią wargi, swędzi podniebienie. Po szarlotce z tych samych owoców nie dzieje się nic. To nie kaprys organizmu, tylko zwykła konsekwencja tego, że białko jabłka wygląda dla układu odpornościowego jak pyłek brzozy.
Konsultacja lekarska 59 zł. O wystawieniu e-recepty decyduje lekarz po ocenie wywiadu.
Dlaczego surowe jabłko drapie w gardle
Białko Mal d 1 obecne w jabłku ma budowę zbliżoną do Bet v 1, głównego alergenu pyłku brzozy, więc przeciwciała wytworzone przeciw pyłkowi rozpoznają je jako ten sam cel. Reakcja rozgrywa się na błonie śluzowej jamy ustnej i gardła, dlatego objawy pojawiają się w ciągu minut i zwykle na nich się kończą.
Ten obraz ma nazwę: zespół alergii jamy ustnej. Występuje u dużej części osób uczulonych na pyłek brzozy i zwykle pojawia się po latach kataru siennego, a nie przed nim. Kolejność bywa zaskoczeniem dla pacjenta, który pamięta, że jabłka jadł całe życie bez problemu, a kłopot zaczął się dopiero w wieku dorosłym.
Warto rozdzielić dwie rzeczy, które łatwo pomylić. Alergia pierwotna na pokarm zaczyna się od uczulenia na sam pokarm i częściej dotyczy dzieci. Reakcja krzyżowa zaczyna się od uczulenia na pyłek, a pokarm dołącza wtórnie. Przebieg, rokowanie i sposób postępowania różnią się na tyle, że rozróżnienie to ma sens praktyczny, o czym piszemy przy okazji alergii pokarmowej i nietolerancji.
Dlaczego tak się dzieje
Układ odpornościowy nie rozpoznaje gatunku rośliny, tylko kształt fragmentu białka. Bet v 1 z brzozy i Mal d 1 z jabłka należą do tej samej rodziny białek roślinnych, więc przeciwciała IgE przyczepiają się do obu.
Kluczowa dla całej sprawy jest nietrwałość tych białek. Rozpadają się pod wpływem temperatury i kwasu żołądkowego, dlatego kontakt z nimi trwa tyle, ile trwa przeżuwanie. Do jelita docierają już rozłożone i nie mają jak wywołać reakcji ogólnej. Stąd trzy obserwacje, które pacjenci opisują niezależnie od siebie: pieczone i gotowane owoce przechodzą bez objawów, mus i kompot też, a suszone czasem tak, czasem nie.
To nie jabłko zrobiło się szkodliwe. To pyłek brzozy nauczył układ odpornościowy kształtu, który jabłko przypadkiem ma.
Trzy dodatkowe czynniki zmieniają nasilenie objawów z dnia na dzień. Pierwszy to sezon: w szczycie pylenia brzozy, czyli zwykle w kwietniu, próg reakcji obniża się i ten sam owoc daje mocniejsze objawy. Terminy dla poszczególnych taksonów znajdziesz w kalendarzu pylenia roślin. Drugi to skórka, w której tych białek bywa więcej niż w miąższu. Trzeci to przechowywanie, bo zawartość Mal d 1 rośnie w czasie leżakowania owocu, a różnice między odmianami jabłek również opisano.
Reakcja krzyżowa nie ogranicza się do pary brzoza i jabłko. Ten sam wzór dotyczy gruszki, brzoskwini, wiśni, czereśni, śliwki i moreli, a poza owocami marchwi, selera, orzecha laskowego, migdała i kiwi. Osobne pary tworzą inne pyłki: bylica idzie w komplecie z selerem, marchwią i przyprawami, a trawy z pomidorem, melonem i arbuzem. Jeżeli objawy z nosa i oczu wracają u Ciebie wiosną, opis przebiegu znajdziesz w tekście o alergii na brzozę.
Co to zmienia w postępowaniu
Zmienia dwie rzeczy: sposób przygotowania produktu staje się ważniejszy niż sam produkt, a lista wyjątków, przy których reakcja bywa ogólnoustrojowa, wymaga osobnego traktowania.
- Obróbka cieplna zwykle rozwiązuje problem. Szarlotka, mus, prażone owoce i kompot najczęściej przechodzą bez objawów, bo białko rozpadło się przed zjedzeniem.
- Obieranie bywa wystarczające przy słabych objawach. Nie jest to jednak metoda, na której można polegać, gdy reakcja była silna.
- Soja jest wyjątkiem. Napoje sojowe i suplementy białkowe przy uczuleniu na pyłek brzozy potrafią wywołać reakcję ogólnoustrojową, a nie samo mrowienie w ustach.
- Orzech laskowy również. Obok białka nietrwałego zawiera białka zapasowe, odporne na temperaturę, których reakcja nie kończy się na jamie ustnej.
- Lek przeciwhistaminowy nie jest przepustką. Przyjęcie tabletki po to, żeby zjeść produkt wywołujący objawy, maskuje wczesne sygnały reakcji, zamiast jej zapobiegać.
Postępowanie przy postaci łagodnej sprowadza się do unikania produktu w formie surowej, a przy nasilonych objawach nosa i oczu w sezonie do leczenia samego alergicznego nieżytu nosa. Rozpisaliśmy grupy preparatów i ich kategorie dostępności w tekście o objawach i leczeniu alergii. Metodą wpływającą na przyczynę, a nie na objawy, jest immunoterapia alergenowa, czyli odczulanie, które kwalifikuje alergolog po testach.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Granica jest prosta: dopóki objawy kończą się w ustach i mijają po odłożeniu owocu, mówimy o postaci łagodnej. Cokolwiek poza jamą ustną zmienia kategorię sytuacji.
Zadzwoń pod numer 112, gdy po zjedzeniu produktu pojawia się którykolwiek z tych objawów:
- obrzęk języka, gardła lub krtani, chrypka albo trudność z przełykaniem,
- duszność, świszczący oddech, kaszel niepozwalający dokończyć zdania,
- pokrzywka obejmująca całe ciało, obrzęk twarzy lub powiek,
- wymioty, silny ból brzucha, zawroty głowy, zasłabnięcie,
- u dziecka: bladość, senność, niechęć do picia, przyspieszony oddech.
Jeżeli masz przepisaną ampułkostrzykawkę z adrenaliną, podaje się ją bezzwłocznie, jeszcze przed telefonem po pomoc.
Do lekarza w trybie planowym zgłaszasz się natomiast wtedy, gdy lista produktów wywołujących objawy się wydłuża, gdy reakcja pojawia się po produktach przetworzonych, gdy dotyczy dziecka albo gdy w sezonie pylenia dołącza kaszel i duszność. Ten ostatni obraz opisaliśmy w tekście o duszności przy alergii. Reakcje skórne wykraczające poza usta omawiamy przy pokrzywce.
Diagnostyka wymaga kontaktu bezpośredniego. Punktowe testy skórne, oznaczenie swoistych IgE i ewentualna próba prowokacji wykonywane są w gabinecie. Konsultacja online pomaga uporządkować objawy, zaplanować kolejny krok i prowadzić leczenie nieżytu nosa, natomiast nie zastąpi testów ani badania przedmiotowego.
Co możesz zrobić teraz
Najbardziej użyteczne jest spisanie własnych obserwacji, bo w tym rozpoznaniu wywiad waży więcej niż pojedynczy wynik badania.
Zapisz produkty i postać
Który owoc lub warzywo, surowe czy przetworzone, ze skórką czy bez. Ta sama pozycja w dwóch formach potrafi dać dwa różne wyniki.
Zanotuj czas i zasięg
Ile minut od ugryzienia, jak długo trwało, czy objawy wyszły poza usta. To pytania, które padną na konsultacji.
Zestaw to z sezonem
Sprawdź, czy objawy nasilają się wiosną. Zbieżność z okresem pylenia brzozy jest mocną wskazówką co do przyczyny.
Nie testuj produktów ryzykownych
Soi, orzechów i wszystkiego, po czym reakcja kiedykolwiek wyszła poza jamę ustną, nie sprawdza się na własną rękę.
Mechanizm całego zjawiska rozpisaliśmy szerzej we wpisie o tym, dlaczego jabłko uczula alergika na brzozę, wraz z mapą powiązań między pyłkami a produktami i opisem diagnostyki molekularnej.
Pytania, które dostajemy najczęściej
Świąd w ustach po surowym jabłku - czy to normalne u alergika?
U osoby uczulonej na pyłek brzozy jest to reakcja typowa i opisana, nazywana zespołem alergii jamy ustnej. Świąd, mrowienie albo pieczenie warg, języka i podniebienia pojawia się w ciągu kilku minut od ugryzienia i zwykle mija samo po odłożeniu owocu i wypłukaniu ust. Typowe nie znaczy jednak nieistotne: pierwszą taką reakcję opisuje się lekarzowi, ponieważ dopiero ocena całego obrazu pokazuje, czy chodzi o łagodną postać ograniczoną do jamy ustnej.
Jak długo utrzymują się objawy po zjedzeniu owocu?
Przy postaci ograniczonej do jamy ustnej objawy trwają zwykle od kilku do kilkunastu minut i ustępują samoistnie po przerwaniu jedzenia. Jeżeli świąd utrzymuje się dłużej, dołącza obrzęk warg albo pojawia się cokolwiek poza jamą ustną, obraz przestaje pasować do łagodnej postaci i wymaga oceny lekarza. Nasilenie zmienia się też w ciągu roku i bywa większe w okresie pylenia brzozy niż jesienią.
Kiedy taka reakcja jest sygnałem do pilnej pomocy?
Wtedy, gdy wychodzi poza usta. Obrzęk języka lub gardła, chrypka, trudność z przełykaniem, duszność, pokrzywka na całym ciele, wymioty, zawroty głowy i zasłabnięcie oznaczają telefon pod numer 112. Osobnej czujności wymagają napoje i produkty sojowe oraz orzechy laskowe, ponieważ przy uczuleniu na pyłek brzozy potrafią wywołać reakcję ogólnoustrojową, a nie tylko miejscową.
Czy na alergię krzyżową potrzebna jest recepta?
Sama postać ograniczona do jamy ustnej zwykle nie wymaga leczenia farmakologicznego, tylko unikania produktu w postaci surowej. Recepta pojawia się w innym miejscu: przy leczeniu alergicznego nieżytu nosa, który jest źródłem całego problemu, oraz przy kwalifikacji do ampułkostrzykawki z adrenaliną, gdy reakcje wykraczały poza jamę ustną. O tym, czy potrzebna jest e-recepta i na co, decyduje lekarz po zebraniu wywiadu.
Co mogę zrobić już dziś?
Zapisz, po których produktach i w jakiej postaci pojawiały się objawy, oraz jak szybko po jedzeniu. Sprawdź, czy ten sam owoc po upieczeniu lub ugotowaniu przechodzi bez reakcji, bo to jedna z informacji, o które pyta lekarz. Odstaw surowe produkty, które wywoływały objawy, i nie testuj ich na własną rękę, jeśli reakcja kiedykolwiek wyszła poza usta. Jeżeli w sezonie pylenia dokłada się do tego katar, świąd oczu albo kaszel, opisz objawy w wywiadzie medycznym.
Powiązane tematy
Autor, recenzja medyczna i źródła
- European Academy of Allergy and Clinical Immunology: dokumenty o alergii pokarmowej i reaktywności krzyżowej
- ARIA: zalecenia dotyczące alergicznego nieżytu nosa
- WHO/IUIS Allergen Nomenclature Sub-Committee: nazewnictwo alergenów Bet v 1 i Mal d 1
- Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych: komunikaty o stężeniu pyłku roślin w Polsce
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności preparatów
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Nie podajemy dawek ani schematów przyjmowania leków, ponieważ o rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. Diagnostyka alergii wymaga badania bezpośredniego i testów wykonywanych w gabinecie. W stanie nagłego zagrożenia życia, w tym w reakcji anafilaktycznej, zadzwoń pod numer 112.