Smog a nasilenie objawów alergicznych

Dlaczego ten sam pyłek działa różnie w różnych miejscach

Nabłonek dróg oddechowych działa jak szczelna wykładzina: komórki są ze sobą połączone, na wierzchu leży warstwa śluzu, a rzęski wypychają zatrzymane cząstki na zewnątrz. Pyły zawieszone, dwutlenek azotu i ozon rozluźniają te połączenia i pogarszają oczyszczanie rzęskowe. Alergen dociera wtedy głębiej i szybciej, a organizm reaguje mocniej na tę samą ilość.

Druga droga jest ciekawsza, bo dotyczy samego pyłku. Ziarna rosnące przy ruchliwych drogach mają na powierzchni osadzone cząstki spalin, a badania nad roślinami z terenów zanieczyszczonych opisują zmieniony skład białek alergizujących. Sezon w mieście bywa więc trudniejszy niż na wsi przy tym samym odczycie stężenia pyłku podanym w komunikacie.

Najważniejsze w skrócie

• Pyły zawieszone otwierają drogę alergenom. Najdrobniejsze frakcje docierają do oskrzelików, uszkadzają barierę nabłonka i utrzymują w niej stan zapalny.
• Cząstki spalin działają jak wzmacniacz odpowiedzi. W badaniach eksperymentalnych zwiększają produkcję przeciwciał klasy IgE skierowanych przeciw alergenom podanym razem z nimi.
• Ozon uderza w drugiej połowie lata. Powstaje w upalne, słoneczne dni i drażni drogi oddechowe niezależnie od pyłów, których stężenia latem są niskie.
• Burza w sezonie pylenia jest osobnym zagrożeniem. Wilgoć i wyładowania rozbijają ziarna pyłku na drobne fragmenty, które omijają nos i trafiają prosto do oskrzeli.
• Sezon grzewczy nakłada się na alergię całoroczną. Od października do marca do alergenów mieszkania dochodzi dym z niskiej emisji, więc objawy nasilają się bez udziału pyłku.
• Dzieci są bardziej narażone. Oddychają szybciej w przeliczeniu na masę ciała, ich drogi oddechowe wciąż się rozwijają, a poziom oddychania mają bliżej rur wydechowych.

Co w smogu robi robotę i kiedy

Pyły zawieszone to mieszanka cząstek stałych i kropel o różnej wielkości. Frakcja grubsza zatrzymuje się w nosie i gardle, dając objawy podobne do nieżytu. Frakcja drobna omija te filtry i dociera do dolnych dróg oddechowych, a przy przewlekłej ekspozycji utrzymuje w nich niskonasilony stan zapalny. W Polsce ich stężenia rosną wyraźnie w sezonie grzewczym, przy bezwietrznej pogodzie i inwersji temperatury.

Dwutlenek azotu pochodzi przede wszystkim z ruchu samochodowego, więc jego stężenia są najwyższe przy trasach wylotowych i w godzinach szczytu. Działa drażniąco i w badaniach zwiększa reaktywność dróg oddechowych na alergen. Ozon przy ziemi powstaje w reakcjach fotochemicznych, dlatego pojawia się w upalne, słoneczne popołudnia, czyli dokładnie wtedy, gdy pyłów jest mało i wszystko wygląda pozornie dobrze.

Burza, upał i pierwsze dni sezonu grzewczego

Burza w sezonie pylenia to zjawisko opisane w literaturze medycznej jako przyczyna gwałtownych zaostrzeń astmy. Prąd wstępujący zasysa ziarna pyłku, wilgoć powoduje ich pękanie, a powstałe fragmenty są na tyle drobne, że omijają nos i docierają do oskrzeli. Osoby, które dotąd miały wyłącznie katar sienny, mogą wtedy dostać duszności po raz pierwszy w życiu, zwykle w ciągu pierwszej godziny po zmianie pogody.

Upał działa wolniej i podstępniej. Wysoki ozon zwykle nie daje spektakularnych objawów, tylko drapanie w gardle, suchy kaszel i gorszą tolerancję wysiłku wieczorem. Sezon grzewczy jest odwrotnością tej sytuacji: stężenia pyłów rosną, gdy pyłku w powietrzu nie ma wcale, więc pacjent z alergią całoroczną odnotowuje pogorszenie bez oczywistej przyczyny. Możliwe źródła takiego przebiegu rozpisaliśmy przy przyczynach alergii całorocznej.

Dlaczego dzieci obrywają mocniej

Do tego dochodzą rzeczy prozaiczne. Dzieci spędzają więcej czasu na dworze i częściej się przy tym intensywnie ruszają, a wysiłek zwiększa wentylację kilkukrotnie i przestawia oddychanie na usta. Wzrost mają taki, że twarz znajduje się bliżej poziomu spalin. Badania nad rozwojem czynności płuc u dzieci mieszkających przy ruchliwych drogach opisują gorsze wyniki niż u rówieśników z terenów o czystszym powietrzu.

Praktyczna konsekwencja dotyczy interpretacji objawów. Kaszel utrzymujący się tygodniami po infekcji, świszczący oddech przy bieganiu i nocne wybudzenia u dziecka mieszkającego w mieście zbyt często zbywa się stwierdzeniem, że to sezon i smog. To bywa prawda, ale nie zwalnia z oceny lekarskiej, bo dokładnie tak wygląda też początek astmy. Co podawać najmłodszym i kiedy iść do lekarza, opisaliśmy w tekście o alergii u dziecka.

Co robić w dni ze złą jakością powietrza

• Sprawdzaj wskaźnik jakości powietrza rano, tak jak sprawdzasz prognozę deszczu. Decyzje podejmuje się przed wyjściem, nie po powrocie z kaszlem.
• Przenoś aktywność fizyczną z godzin szczytu komunikacyjnego i z tras wzdłuż ruchliwych ulic. Różnica między parkiem a arterią bywa większa niż między dniem czystym a smogowym.
• Wietrz krótko i wtedy, gdy stężenia są niższe, zwykle w środku dnia zimą. Uchylone okno przez całą noc przy wysokich pyłach działa wbrew wszystkiemu innemu, co robisz.
• Oczyszczacz z filtrem wysokoskutecznym w sypialni, przy zamkniętych oknach, obniża stężenie cząstek w pomieszczeniu. Na gazy takie jak dwutlenek azotu i ozon nie działa.
• Przy planowanym wysiłku na zewnątrz w dniu z wysokim ozonem wybierz wcześniejszą porę. Ozon narasta w ciągu dnia i szczyt osiąga po południu.
• Nie odstawiaj leczenia przewlekłego, kiedy akurat czujesz się lepiej. Właśnie w takim tygodniu przychodzi pogorszenie pogody.

Praktyczne wnioski

• Traktuj wysokie stężenia zanieczyszczeń jak dodatkowy alergen w kalendarzu, choć nim nie są. Skutek dla planowania dnia wychodzi ten sam.
• Zapisuj dni, w których było najgorzej, razem z pogodą i wskaźnikiem jakości powietrza. Po sezonie zobaczysz własny wzór, którego żadna aplikacja nie poda.
• Zwróć uwagę na moment przejścia objawów z nosa na oskrzela. To zmiana jakościowa i wymaga oceny lekarza, a nie zwiększenia dawki tego, co bierzesz.
• Przed sezonem grzewczym sprawdź, czy masz zapas leków przewlekłych. Konsultacja umówiona z wyprzedzeniem jest spokojniejsza niż szukanie pomocy przy pierwszym smogowym tygodniu.
• U dziecka z kaszlem utrzymującym się mimo poprawy jakości powietrza nie poprzestawaj na wyjaśnieniu środowiskowym.

Co dalej

Jeżeli objawy oskrzelowe wracają w konkretnych warunkach, zacznij od opisu w dziale o astmie oskrzelowej. Gdy chcesz ograniczyć obciążenie w miejscu, w którym śpisz, pomaga poradnik o tym, jak przygotować mieszkanie dla alergika. Przebieg konsultacji rozpisaliśmy na stronie jak to działa.