Postępowanie doraźne
Atak astmy pierwsza pomoc
Napad duszności rozgrywa się w kilka minut i w tym czasie liczą się cztery rzeczy: pozycja ciała, dostęp do własnego leku doraźnego chorego, spokojna obecność drugiej osoby oraz decyzja o wezwaniu pomocy. Ta strona opisuje kolejność działań, sygnały ciężkiego zaostrzenia i błędy, które pogarszają sytuację.
Strona ma charakter informacyjny. W ciężkim napadzie duszności numer alarmowy 112 jest pierwszym krokiem, a nie ostatnim.
Krótka odpowiedź: co robić przy ataku astmy
Przerwij ekspozycję na czynnik wyzwalający, posadź chorego wygodnie z podparciem rąk, pomóż mu użyć własnego inhalatora doraźnego i zostań przy nim, obserwując oddech. Jeżeli w ciągu kilku minut nie ma poprawy albo objawy narastają, zadzwoń pod numer 112 i nie czekaj na kolejną dawkę.
Kolejność ma znaczenie, bo napad rozwija się szybciej, niż większość osób się spodziewa. Poniżej rozpisaliśmy to, co robi się w pierwszych minutach.
Usuń wyzwalacz
Wyprowadź chorego z zadymionego lub zapylonego pomieszczenia, przerwij wysiłek, oddal go od zwierzęcia albo od miejsca koszenia trawy. Dalsza ekspozycja podtrzymuje skurcz oskrzeli.
Ustaw pozycję
Posadź, nie kładź. Lekkie pochylenie do przodu z rękami opartymi o uda, blat lub oparcie krzesła pozwala włączyć dodatkowe mięśnie oddechowe. Poluzuj kołnierz, pasek i wszystko, co uciska klatkę piersiową.
Pomóż podać lek doraźny
Chodzi o inhalator, który chory ma przepisany i zwykle nosi przy sobie. Podaje się go w sposób opisany w jego indywidualnym planie leczenia albo w ulotce preparatu. Komora inhalacyjna, jeśli jest pod ręką, ułatwia użycie inhalatora ciśnieniowego przy przyspieszonym oddechu.
Obserwuj i licz
Patrz na liczbę oddechów, na to, czy chory kończy zdania, na kolor warg i na zaangażowanie mięśni szyi. Brak poprawy w kilka minut, narastanie objawów albo pogorszenie kontaktu z chorym oznaczają telefon pod 112.
Czego nie robić:
- nie kładź chorego płasko na plecach, bo pogarsza to mechanikę oddychania,
- nie zostawiaj go samego, także po to, by pójść do apteki lub po pomoc na zewnątrz,
- nie podawaj leków doustnych na własną rękę ani preparatów przepisanych komuś innemu,
- nie zmuszaj do picia dużych ilości płynów i do głębokich, forsownych wdechów,
- nie zwlekaj z telefonem, licząc, że kolejna dawka leku doraźnego zadziała.
Dlaczego podczas napadu powietrze nie chce wyjść
W zaostrzeniu astmy nakładają się trzy zjawiska: skurcz mięśni gładkich oskrzeli, obrzęk błony śluzowej i gęsta wydzielina zatykająca drobne drogi oddechowe. Największy problem dotyczy wydechu, ponieważ przy zwężonym świetle oskrzela powietrze łatwiej wchodzi, niż wychodzi.
Skutkiem jest pułapka powietrzna: część objętości zostaje w płucach, klatka piersiowa pracuje w coraz bardziej rozdętym ustawieniu, a każdy kolejny oddech kosztuje więcej wysiłku. Stąd charakterystyczny obraz napadu, w którym chory siedzi, opiera ręce, angażuje mięśnie szyi i mówi krótkimi urywkami. Świszczący oddech pochodzi z przepływu powietrza przez zwężone oskrzela.
Ciszej nie znaczy lepiej. Zanik świstów przy narastającej duszności bywa sygnałem, że przez oskrzela przechodzi już zbyt mało powietrza, by wytworzyć dźwięk.
Zaostrzenia rzadko przychodzą bez zapowiedzi. Częstym tłem jest infekcja wirusowa dróg oddechowych, kontakt z alergenem w dużym stężeniu, dym, mroźne powietrze, wysiłek w złych warunkach albo przerwanie leczenia przeciwzapalnego. U osób uczulonych na roztocza kurzu domowego pogorszenie idzie w parze z porządkami i wymianą pościeli, o czym piszemy przy alergii całorocznej. Objawy narastające po wysiłku opisaliśmy osobno przy objawach astmy wysiłkowej.
Co to zmienia w postępowaniu
Skoro napad ma trzy składowe, sam lek rozszerzający oskrzela zadziała tylko na jedną z nich. Dlatego ocena po zaostrzeniu jest równie ważna jak pomoc w jego trakcie, a powtarzające się napady oznaczają, że leczenie przewlekłe wymaga korekty.
Praktyczne następstwo brzmi: każdy epizod, który zmusił do sięgnięcia po lek doraźny częściej niż zwykle, zasługuje na rozmowę z lekarzem w ciągu kilku dni. Wytyczne GINA traktują częstość używania leku doraźnego jako miarę kontroli choroby, a nie jako rozwiązanie. Powtarzające się zaostrzenia zwiększają ryzyko kolejnych, więc odkładanie kontroli działa na niekorzyść chorego.
Drugie następstwo dotyczy odróżnienia napadu astmy od stanów, które wyglądają podobnie. Poniższe zestawienie porządkuje najczęstsze pomyłki.
| Sytuacja | Co ją wyróżnia | Pierwszy krok |
|---|---|---|
| Reakcja anafilaktyczna | Obrzęk warg, języka i gardła, pokrzywka, zawroty głowy, wymioty, objawy po użądleniu, leku lub pokarmie | Ampułkostrzykawka z adrenaliną, jeśli chory ją ma, następnie telefon pod 112 |
| Ciało obce w drogach oddechowych | Nagły początek u zdrowej osoby, najczęściej dziecka, podczas jedzenia lub zabawy, gwałtowny kaszel, brak wcześniejszej astmy | Postępowanie przy zadławieniu i telefon pod 112 |
| Napad lęku z hiperwentylacją | Mrowienie warg i palców, zawroty głowy, oddech szybki i płytki, brak świstów przy wydechu | Uspokojenie, spowolnienie oddechu, ocena lekarska |
| Dysfunkcja krtani | Świst przy wdechu, uczucie zaciskania w gardle, objaw ustępuje w kilka minut | Ocena laryngologiczna po epizodzie |
| Przyczyna sercowa u dorosłego | Ból w klatce piersiowej, duszność w pozycji leżącej, obrzęki nóg, nierówne bicie serca | Telefon pod 112 i ocena kardiologiczna |
Zestawienie ma charakter informacyjny. W warunkach domowych nie zawsze da się te stany rozróżnić, a wątpliwość zawsze przemawia za wezwaniem pomocy.
Leki używane w tym obszarze wymagają recepty. Salbutamol figuruje w Rejestrze Produktów Leczniczych wyłącznie w kategorii Rp, we wszystkich zarejestrowanych postaciach. Tak samo wygląda status budezonidu, formoterolu, beklometazonu i cyklezonidu oraz glikokortykosteroidów doustnych z prednizonem. Ampułkostrzykawki i wstrzykiwacze z adrenaliną, używane w reakcji anafilaktycznej, także są wydawane z przepisu lekarza. Dawek i schematów nie podajemy, ponieważ ustala je lekarz indywidualnie.
Konsultacja online
Sprawdź, czy Twoja sytuacja nadaje się na e-receptę
Konsultacja online służy do prowadzenia leczenia między wizytami, a nie do pomocy w trwającym napadzie. Poniższa lista pokazuje, kiedy ma sens, a kiedy potrzebny jest kontakt bezpośredni.
- Ma sens, gdy masz postawione rozpoznanie astmy, prowadzisz leczenie od wcześniej, znasz nazwę preparatu i potrafisz udokumentować dotychczasową terapię.
- Ma sens, gdy kończy Ci się lek podtrzymujący, a termin wizyty kontrolnej wypada za kilka tygodni.
- Nie zastąpi wizyty, gdy astmy nikt jeszcze nie rozpoznał, ponieważ rozpoznanie opiera się na spirometrii wykonanej na miejscu.
- Nie zastąpi pomocy doraźnej, gdy duszność trwa teraz, narasta albo nie ustępuje po leku doraźnym. Wtedy dzwoni się pod numer 112.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Numer 112 wybiera się wtedy, gdy duszność narasta mimo leku doraźnego, gdy chory nie jest w stanie dokończyć zdania albo gdy wargi i opuszki palców sinieją. Po każdym zaostrzeniu, które udało się opanować w domu, potrzebna jest kontrola u lekarza w ciągu jednego do dwóch dni.
Wezwij pomoc bez zwłoki, gdy pojawia się którykolwiek z tych objawów:
- duszność narastająca mimo odpoczynku i mimo użycia leku doraźnego,
- mowa przerywana na pojedyncze słowa, niemożność położenia się i konieczność siedzenia w wymuszonej pozycji,
- sinienie warg lub opuszek palców, zimna i spocona skóra,
- senność, splątanie, zaburzenia kontaktu albo wyraźne wyczerpanie chorego,
- ustanie świstów przy jednoczesnym pogorszeniu stanu, czyli tak zwana cicha klatka piersiowa,
- obrzęk warg, języka i gardła, pokrzywka na całym ciele albo zasłabnięcie, co przemawia za reakcją anafilaktyczną,
- u dziecka: przyspieszony oddech, zaciąganie przestrzeni między żebrami i pod mostkiem, poruszanie skrzydełkami nosa, niechęć do mówienia i picia.
Jeżeli chory ma przepisaną ampułkostrzykawkę z adrenaliną, a obraz przemawia za anafilaksją, podaje się ją bezzwłocznie, jeszcze przed telefonem. Postępowanie po użądleniu owada opisaliśmy przy alergii na jad osy.
Poza sytuacjami nagłymi zostają powody do pilnej, ale planowej wizyty. Należą do nich: zaostrzenie, które wymagało większej liczby dawek leku doraźnego niż zwykle, dwa lub więcej epizody w krótkim czasie, wybudzanie się w nocy z powodu duszności oraz napad u osoby, u której astmy nikt dotąd nie rozpoznał. Pierwszy w życiu epizod świszczącego oddechu zawsze wymaga zbadania, ponieważ lista możliwych przyczyn wykracza poza astmę. Kryteria rozpoznania i przebieg diagnostyki opisaliśmy przy astmie objawach i leczeniu.
Co możesz zrobić teraz
Najwięcej daje przygotowanie zrobione poza napadem: pisemny plan działania, sprawny inhalator pod ręką i osoby z otoczenia, które wiedzą, co robić. Wszystkie trzy rzeczy da się załatwić w jedno popołudnie.
- Poproś lekarza o plan na piśmie. Powinien opisywać, po czym poznajesz pogorszenie, co robisz w pierwszej kolejności i w którym momencie dzwonisz po pomoc. Plan trzymaj tam, gdzie go znajdzie ktoś inny.
- Sprawdź inhalator dziś. Data ważności, licznik dawek, drożność ustnika. Inhalator, który leżał rok w szufladzie, bywa pusty dokładnie wtedy, gdy jest potrzebny.
- Powtórz technikę. Znaczna część chorych używa inhalatora nieprawidłowo, przez co lek osadza się w gardle zamiast w oskrzelach. Poproś o pokazanie techniki na wizycie albo w aptece.
- Ustal zapasowe miejsca. Jeden inhalator w plecaku, drugi w domu, a u dziecka dodatkowo komplet w szkole wraz z pisemną zgodą i instrukcją dla nauczyciela.
- Zapisz, co poprzedziło napad. Infekcja, sprzątanie, kontakt ze zwierzęciem, mróz, wysiłek, przerwa w leczeniu. Ta notatka bywa najcenniejszą częścią kolejnej wizyty.
- Nie odstawiaj leczenia przeciwzapalnego po poprawie. Objawy ustępują szybciej niż zapalenie w oskrzelach, a przerwa jest jedną z najczęstszych przyczyn nawrotu. O ciągłość leczenia zadbasz przez przedłużenie recepty na sterydy wziewne.
Jeżeli zaostrzenia wracają w tych samych tygodniach roku, przejrzyj terminy pylenia i zaplanuj wcześniejszą wizytę kontrolną. Zestawienie znajdziesz w kalendarzu pylenia roślin.
Pytania, które dostajemy o napad astmy
Jak odróżnić zwykłą zadyszkę od napadu astmy?
Zadyszka po wysiłku ustępuje w ciągu kilku minut odpoczynku i nie zmienia sposobu mówienia. W napadzie astmy oddech pozostaje utrudniony mimo odpoczynku, przy wydechu słychać świst, chory mówi krótkimi urywkami, siedzi pochylony i opiera ręce, a do oddychania angażuje mięśnie szyi i barków. Objawy narastają zamiast słabnąć. Ta różnica w dynamice jest ważniejsza niż samo nasilenie duszności.
Jak długo mogę czekać, zanim wezwę pogotowie?
Jeżeli po użyciu leku doraźnego nie widać poprawy w ciągu kilku minut, telefon pod 112 jest kolejnym krokiem. Nie czeka się na drugą ani trzecią dawkę i nie odkłada decyzji na później. Wcześniejszy telefon jest właściwy również wtedy, gdy chory sinieje, gdy nie może dokończyć zdania, gdy robi się senny albo gdy świsty cichną przy pogarszającym się stanie.
Czy mogę pomóc komuś użyć inhalatora, jeśli sam nie mam astmy?
Tak, pomoc w użyciu inhalatora, który chory ma przy sobie i ma przepisany, mieści się w pierwszej pomocy. Podaje się go zgodnie z planem leczenia tej osoby albo z ulotką preparatu. Nie podaje się natomiast leków przepisanych komuś innemu ani preparatów doustnych z domowej apteczki. Jeśli chory jest nieprzytomny, priorytetem jest telefon pod 112 i ocena oddechu.
Co robić po opanowaniu napadu w domu?
Umów kontrolę u lekarza w ciągu jednego do dwóch dni, nawet jeśli czujesz się już dobrze. Na wizytę zabierz informację o tym, co poprzedziło zaostrzenie, ile razy sięgałeś po lek doraźny i jak długo trwały objawy. Lekarz oceni kontrolę choroby, sprawdzi technikę inhalacji i zdecyduje, czy leczenie przewlekłe wymaga zmiany. Powtarzające się zaostrzenia zwiększają ryzyko kolejnych.
Czy lekarz online pomoże w trakcie napadu?
Nie. Konsultacja online przebiega asynchronicznie i służy prowadzeniu leczenia między wizytami, więc w trwającym napadzie duszności właściwym numerem jest 112. Po zaostrzeniu konsultacja bywa przydatna do kontynuacji leczenia, którego dokumentację posiadasz. Lekarz może wystawić e-receptę, poprosić o dokumentację albo odmówić z przyczyn medycznych i skierować na badanie bezpośrednie.
Powiązane tematy
Autor, recenzja medyczna i źródła
- Global Initiative for Asthma (GINA): postępowanie w zaostrzeniu astmy i plan działania dla pacjenta
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności, moce i postacie preparatów
- European Academy of Allergy and Clinical Immunology: wytyczne dotyczące anafilaksji
- European Resuscitation Council: wytyczne resuscytacji i pierwszej pomocy
- pacjent.gov.pl: e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani pomocy doraźnej. Nie podajemy dawek ani schematów przyjmowania leków, ponieważ ustala je lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. W stanie nagłego zagrożenia życia, w tym w ciężkim napadzie duszności i w reakcji anafilaktycznej, zadzwoń pod numer 112.